Türk Dil Tarih Kültür Birliği

 

BIR KAZAK KAHRAMANI VE HATIBI: SIRIM BATIR  

   

Cemal Safak,

 

Sirim Datuli,1712-1802 yillari arasinda yasayan Kazak Turklerinin tarihi bir sahsiyeti, kahraman bir eri ve hatibidir. Kisi cuzun[1] Nurali, Erali, Esim Hanlara karsi milli, bagimsizlik hareketleriyle ilgilidir onun adi.

 

Rusya’da Emelyan Pugacev baskanligindaki baskiya karsi koylulerin isyani, Car somurgecilerinin baskisi altinda bulunan “Esir Halklarin” da gozlerini acip onlari ayaga kaldirdi. Baskurt, Tatar koyluleri gibi Kazak iscileri de iki tarafli baskiya dayanamayip Sirim Batir baskanliginda 1783 tarihinde Nurali Han’a karsi acikca mucadeleye basladi. Bu mucadele 1797 yilina kadar surdu. Isyancilar Sirim’in baskanliginda Nurali’yi tahttan indirip onun cocugu olan Esim Han’i oldurdu. Rusya’daki sinir kalelerine saldirip buralardaki askeri gruplari yok ettiler. Ama bu hareketler askeri bir zaferle sonuclanamadi. Bozguna ugradilar. Hareketin basindaki Sirim Batir Hive’ye gidip saklanirken 1802 yilinda oldu.

 

Sirim Batir isyanin sadece cesur lideri degil ayni zamanda bu baskaldiriya ruh veren hatibi de olmustur. Halkin agzinda onun adiyla ilgili olarak gunumuze kadar korunarak getirilen efsane ve hatiplik sozleri oldukca fazladir. Iste onlardan birkaci:

 

ODUN GANIMET SU  BEREKET

 

Sirim Batir on bes yasindayken bir kucak dolusu odunu alip Nurali Hanin evinin kenarindan gecerken omzunda kaftani bulunan han karsisina cikar. Cocuga hitaben:

-Ev icindeki eksiklik yok. Odun ve su yeterli.Koyun disindan odun calip cocuk aklini neden kaybedersin ki?

 Der.

-Han’im, bozkirin odunu ganimet, suyu bereket… Sizin gibi milletin hakkini yemek de hirsizlik.

Diyerek oradan uzaklasir.

 

GAMSIZ HAN SEMIZ

 

Sirim Batir yeni yeni ata bindigi genclik caginda Nurali Han’i gormek icin sarayina gelir. “Kimsin sen?” diyen Han’a “Sirimim” diye cevap verir. Han:

-“Sirim…Sirim” denen adin cok unluymus ama kendin kucucuk, zayif bir cocukmussun ya! Der. O zaman Sirim:

-Evet ben zayifim. Cunku Car ve senin gibi hanlar Kazaklar’i oz yerlerinden ayirip cole surdu. Guzel ve verimli yerleri de Ruslara verdi. Kazaklarin yerini nasil geri alabilirim diye bir gecede dokuz kere uyanip, dokuz kere dusunup cok zayifladim. Atalarimizin sozu vardir ya:

“Olenli[2] yerde okuz semiz,

Olumlu yerde molla semiz,

Karalisinda(3) kadin semiz,

Gamsizken de Han semiz.” Diye

Sen gamsiz Hansin,

Ben yarali avim.

Ben zayif olmayayim da kim zayif olsun? Diyerek oradan uzaklasir.

 

SIRIM’IN  URGENIS SESEN (OZAN) ILE ATISMASI

 

Sirim Batir, Urgenis bolgesinin Hanina varip gorusmek ister. Han bu durumu firsat bilerek kendi bolgesinin ozaniyla Sirim’i atistirmak ister. Atisma soyle gelisir:

 

Urgenis Sesen (ozan):

-Soz anasi ne?

Su anasi ne?

Yol anasi ne?

 

Diye sorar.Sirim soyle cevap verir:

-Soz anasi kulak,

Su anasi bulak,

Yol anasi tuyak (baston)! [Baston degil, toynak olmali - A.K.]

 

Urgenis Sesen yine sorar:

-Dav(a) muradi ne?

Savda (ticaret) muradi ne?

Kiz muradi ne?

Yol muradi ne?

 

Sirim Batir cevap verir:

-Dava muradi: Bitirmek,

Savda muradi: Kazanmak,

Kiz muradi: Gitmek,

Yol muradi: Yetmek.

…

 

 

--------------------------------------------------------------------------------

 

 

[1]. Kisi cuz:Soy bakimindan Kazak Turklerini olusturan uc ana koldan biri (Ulu cuz,orta cuz,kisi cuz…)

[2]. Olenli yer:Ot cesidi

3.Karalisinda:Zengin evinde

 

http://www.cukurovasanatdergisi.com/cemal-safak/bir-kazak-kahramani-ve-hatibi-sirim-batir.html